യാത്രാവിവരണം എന്ന സാഹിത്യശാഖയുടെ പ്രധാന സവിശേഷത സ്ഥലങ്ങൾ, പ്രകൃതിദൃശ്യങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, സംസ്കാരം, വിശ്വാസങ്ങൾ എന്നിവയെ യാത്രികൻ്റെ നേരിട്ടുള്ള അനുഭവങ്ങളിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. എന്നാൽ മികച്ച യാത്രാസാഹിത്യം യാത്രയുടെ പുറംകാഴ്ചകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. യാത്രികൻ്റെ ചിന്തകളും നിരീക്ഷണങ്ങളും സാമൂഹിക വിമർശനങ്ങളും ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കാഴ്ചപ്പാടുകളും അതിൽ ഇടംനേടുന്നു.
‘അളകനന്ദയുടെ കൂടെ’ എന്ന യാത്രാവിവരണഭാഗം ഈ സവിശേഷതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ശ്രദ്ധേയമായ രചനയാണ്. ഋഷികേശിൽനിന്ന് ദേവപ്രയാഗിലേക്കും തുടർന്ന് ഗഡുവാളിലെ ശ്രീനഗറിലേക്കും നീളുന്ന യാത്രയുടെ അനുഭവങ്ങളാണ് ഇതിൽ ആവിഷ്കരിക്കപ്പെടുന്നത്. ഹിമാലയത്തിൻ്റെ പ്രകൃതി സൗന്ദര്യം, പുണ്യനദികളുടെ മഹത്വം, തീർഥാടനത്തിൻ്റെ സവിശേഷതകൾ, ക്ഷേത്രജീവിതത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങൾ, ജാതീയമായ വിവേചനങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ രചനയുടെ ഉള്ളടക്കത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ വിസ്മയകരമായ സൗന്ദര്യത്തോടൊപ്പം മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെയും തുറന്നുകാണിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇതിൻ്റെ പ്രധാന സവിശേഷത.
ഋഷികേശിൽനിന്ന് ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ പ്രധാന തീർഥാടനകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഈ ഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഗംഗോത്രി, യമുനോത്രി, കേദാർനാഥ്, ബദരീനാഥ് എന്നീ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്ന തീർഥാടകരുടെ തിരക്കും ടൂറിസ്റ്റ് ബസ്സുകളും ടാക്സികളും നിറഞ്ഞ റോഡും യാത്രയുടെ സജീവമായ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദീർഘമായ ബസ്സുയാത്രയ്ക്കുശേഷം പരവശരായി വാഹനങ്ങളിൽനിന്നിറങ്ങുന്ന ഭക്തജനങ്ങളുടെ ചിത്രം തീർഥാടനത്തിൻ്റെ ഭൗതികമായ വശത്തെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. യാത്രികരുടെ കൈകളിലെ നീണ്ട വടികളും വാഹനങ്ങൾക്കു മുകളിൽ കെട്ടിവെച്ചിരിക്കുന്ന ഭാണ്ഡങ്ങളും യാത്രയുടെ പ്രായോഗികമായ വിശദാംശങ്ങളാണ്.
ഋഷികേശിൽനിന്ന് വടക്കോട്ടുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കുമ്പോൾ യാത്രികൻ ക്രമേണ ഹിമാലയത്തിൻ്റെ ഭൂപ്രകൃതിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. നിരപ്പായ പാതകൾ ഉയർന്നും വളഞ്ഞും പോകുന്ന മലമ്പാതകളായി മാറുന്നു. സമതലങ്ങളിലെ ഗംഗയുടെ വിശാലതയിൽനിന്ന് മലകൾക്കിടയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന നദിയുടെ പരിമിതമായ വീതിയിലേക്കുള്ള മാറ്റം യാത്രികനെ വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു. ഹിമാലയത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം ഒരു ഭൂപ്രദേശത്തേക്കുള്ള യാത്ര മാത്രമല്ല, തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ പ്രകൃതിയുടെയും ജീവിതത്തിൻ്റെയും ലോകത്തേക്കുള്ള പ്രവേശനം കൂടിയാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവ് രചനയുടെ ആദ്യഭാഗങ്ങളിൽത്തന്നെ പ്രകടമാകുന്നുണ്ട്.
ഹിമാലയൻ പ്രകൃതിയുടെ വിശാലതയും ഗാംഭീര്യവും അവതരിപ്പിക്കുന്നതിൽ എഴുത്തുകാരൻ പ്രത്യേക ശ്രദ്ധ പുലർത്തുന്നു. ഋഷികേശിൽനിന്ന് അകലുന്തോറും മലകളുടെ ഉയരം വർധിക്കുന്നതും മലമടക്കുകൾക്കിടയിലൂടെ ഗംഗ ഒഴുകുന്നതും മലഞ്ചെരിവുകളിലെ കൃഷിയിടങ്ങളും ചെറിയ ഗ്രാമങ്ങളും യാത്രാവിവരണത്തിന് കാഴ്ചകളുടെ സമൃദ്ധി പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു.
സമതലങ്ങളിൽ കരകാണാതൊഴുകുന്ന ഗംഗ മലകൾക്കിടയിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടി രിക്കുന്നുവെന്നു തോന്നുന്നുവെന്ന നിരീക്ഷണം ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഇവിടെ നദിയുടെ ഭൗതികരൂപം മാത്രമല്ല, അതിനെ നോക്കിക്കാണുന്ന യാത്രികൻ്റെ ഭാവനയും പ്രകടമാകുന്നു. നദിയുടെ വീതി കുറഞ്ഞിട്ടും അതിൻ്റെ ആഴവും ഒഴുക്കിൻ്റെ ശക്തിയും നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന വിവരണം ഹിമാലയൻ നദികളുടെ പ്രകൃതിസവിശേഷതകളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. പർവതങ്ങളുടെ ഉയരവും നദിയുടെ ശക്തിയും ചേർന്ന് പ്രകൃതിയുടെ ഗാംഭീര്യം വായനക്കാരനു മുന്നിൽ യാത്രികൻ അവതരിപ്പിക്കുകയാണ്. മലകളുടെ നിറങ്ങളും രൂപങ്ങളും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതായുള്ള നിരീക്ഷണം യാത്രികൻ്റെ സൂക്ഷ്മമായ പ്രകൃതിബോധത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. പ്രകൃതിയെ കേവലം മനോഹരമായ ഒരു പശ്ചാത്തലമായി കാണാതെ, അതിൻ്റെ ചലനാത്മകതയും വൈവിധ്യവും തിരിച്ചറിയുന്ന സമീപനമാണ് ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നത്. പ്രകൃതിവിവരണത്തിൻ്റെ സവിശേഷത അതിൻ്റെ ലാളിത്യത്തിലും നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിൻ്റെ വിശ്വാസ്യതയിലുമാണ്. വായനക്കാരന് യാത്രികനോടൊപ്പം മലമ്പാതയിലൂടെ നടക്കുന്നതായുള്ള അനുഭവം സൃഷ്ടിക്കാൻ ഈ വിവരണങ്ങൾക്ക് കഴിയുന്നു.
രചനയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഘട്ടമാണ് ദേവപ്രയാഗിലേക്കുള്ള യാത്രയും അവിടത്തെ നദീസംഗമത്തിൻ്റെ വിവരണവും. ഭാഗീരഥിയും അളകനന്ദയും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലമെന്ന നിലയിൽ ദേവപ്രയാഗിന് ഭൗമശാസ്ത്രപരവും മതപരവുമായ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ദേവപ്രയാഗിലെത്തുന്ന യാത്രികൻ അവിടത്തെ ഭൂപ്രകൃതിയും നഗരത്തിൻ്റെ സ്ഥാനവും നദികളുടെ ഒഴുക്കും ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ ഇരുകരകളിലുമായി നിലകൊള്ളുന്ന ചെറുനഗരവും അവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന തടിപ്പാലവും സ്ഥലത്തിൻ്റെ സവിശേഷമായ ദൃശ്യാനുഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ദേവപ്രയാഗിൽനിന്ന് കേദാർനാഥ്, ബദരീനാഥ് എന്നിവിടങ്ങ ളിലേക്കും ഗംഗോത്രിയിലേക്കും വഴികൾ തിരിയുന്നതായുള്ള പരാമർശം യാത്രയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഇതിലൂടെ വായനക്കാരന് ഉത്തരാഖണ്ഡിലെ തീർഥാടനപാതകളെക്കുറിച്ച് ഏകദേശ ധാരണ ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ വിവരണം വെറും യാത്രാമാർഗങ്ങളുടെ രേഖപ്പെടുത്തലല്ല. പുണ്യനദികളോടുള്ള മനുഷ്യൻ്റെ വിശ്വാസവും പ്രകൃതിയുടെ മഹത്വവും ഇവിടെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു. നദികൾ യാത്രികൻ്റെ സഞ്ചാരപഥത്തിലെ അടയാളങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിൻ്റെയും ആത്മീയജീവിതത്തിൻ്റെയും പ്രധാന പ്രതീകങ്ങൾ കൂടിയാണ്.
രചനയുടെ തലക്കെട്ടുതന്നെ യാത്രികനും നദിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അളകനന്ദയുടെ തീരത്തുകൂടിയുള്ള യാത്രയാണ് ഈ ഭാഗത്തെ അനുഭവങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്. ഋഷികേശിൽനിന്ന് യാത്ര ആരംഭിക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ ഗംഗയാണ് പ്രധാനമായും ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രമാകുന്നത്. ദേവപ്രയാഗിലെത്തുന്നതോടെ അളകനന്ദയുമായുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീനഗറിലെത്തുമ്പോൾ നദി യാത്രികൻ്റെ ദൃശ്യലോകത്തിൻ്റെ അവിഭാജ്യഘടകമായി മാറുന്നു. നദിയുടെ കരയിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതും അവിടത്തെ ക്ഷേത്രത്തിൽ ദർശനം നടത്തുന്നതും നദിക്കക്കരെയുള്ള പ്രകൃതിഭംഗി ആസ്വദിക്കുന്നതും യാത്രയുടെ വിവിധ അനുഭവങ്ങളാണ്. അളകനന്ദ ഇവിടെ ഒരു പ്രകൃതിദൃശ്യം മാത്രമല്ല. യാത്രയുടെ തുടർച്ചയെയും സ്ഥലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന സാന്നിധ്യമാണ്. അതിൻ്റെ തീരത്തുകൂടി നീങ്ങുമ്പോൾ യാത്രികൻ പുതിയ സ്ഥലങ്ങളിലേക്കും പുതിയ അനുഭവങ്ങളിലേക്കും പ്രവേശിക്കുന്നു. നദിയുടെ ഒഴുക്ക് പോലെതന്നെ യാത്രയും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു. ഈ നിലയിൽ അളകനന്ദയെ യാത്രയുടെ ഒരു കേന്ദ്രപ്രതീകമായി വായിക്കാം.
ഗഡുവാളിലെ ശ്രീനഗർ എന്ന പട്ടണത്തിലെത്തുന്നതോടെയാണ് എഴുത്തിന് മറ്റൊരു അനുഭവതലം കൈവരുന്നത്. മലനിരകൾക്കിടയിലുള്ള ഒരു പ്രധാന പട്ടണമെന്ന നിലയിൽ ശ്രീനഗറിൻ്റെ പ്രാധാന്യം എഴുത്തുകാരൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു. കോളേജ്, പോലീസ് സ്റ്റേഷൻ, കോടതി, ആശുപത്രി, ലോഡ്ജുകൾ, ധർമശാലകൾ തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പരാമർശം ആ പ്രദേശത്തിൻ്റെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ ജീവിതത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. തീർഥാടകരുടെ സ്ഥിരം താവളവും കച്ചവടകേന്ദ്രവുമാണ് ശ്രീനഗർ എന്ന നിരീക്ഷണം സ്ഥലത്തിൻ്റെ പ്രാദേശികപ്രാധാന്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അളകനന്ദയുടെ തീരത്തുള്ള ക്ഷേത്രത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയാണ് പിന്നീട് രചനയുടെ പ്രധാന സംഭവവികാസത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിഭംഗി ആസ്വദിക്കാൻ നദിക്കരയിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്ന യാത്രികൻ അവിടെ കാണുന്ന ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ അവസ്ഥയിൽ അസംതൃപ്തനാകുന്നു. ഇവിടെവെച്ചാണ് യാത്രാവിവരണം പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽനിന്ന് ക്ഷേത്രസംസ്കാരത്തെയും മതാചാരങ്ങളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുന്ന തലത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നത്.
ശ്രീനഗറിലെ നദിക്കരയിലുള്ള ചെറിയ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ വിവരണം രചനയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ്. കരിങ്കല്ലിൽ നിർമിച്ച പുരാതന ക്ഷേത്രവും കാലപ്പഴക്കം ചെന്ന അരയാൽ വൃക്ഷവും അതിൻ്റെ ഇടിഞ്ഞു പൊളിഞ്ഞ തറയും എഴുത്തുകാരൻ്റെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ പുരാതനത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഘടകങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തിന് അസ്വാഭാവികമായി തോന്നുന്നു. വിഗ്രഹത്തിന് രൂപഭംഗിയോ ശിൽപചാതുര്യമോ ഇല്ലെന്നും അതിൻ്റെ പുറത്ത് വർണക്കടലാസുകൾ ഒട്ടിച്ച് ഭംഗിപിടിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം വിമർശിക്കുന്നു. സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണത്തിലൂടെ അത് സിമൻ്റിൽ വാർത്തതും താരതമ്യേന സമീപകാലത്ത് സ്ഥാപിച്ചതുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം അനുമാനിക്കുന്നു. ഈ വിവരണത്തിൻ്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട സാംസ്കാരിക പ്രശ്നമുണ്ട്: പുരാതനമായ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യവും അതിൻ്റെ കലാപരമായ പൈതൃകവും എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്? ഭാരതീയ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ആരാധനാലയങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ശിൽപകല, വാസ്തുവിദ്യ, ആചാരങ്ങൾ, ചരിത്രം എന്നിവയുടെ സാംസ്കാരികസ്മാരകങ്ങൾ കൂടിയാണ്. അവിടത്തെ വിഗ്രഹങ്ങൾ പല കാലഘട്ടങ്ങളിലെയും കലാപരമായ മികവിൻ്റെയും വിശ്വാസത്തിൻ്റെയും അടയാളങ്ങളാണ്. അത്തരം പൈതൃകത്തിൻ്റെ മൂല്യം തിരിച്ചറിയാതെ നടത്തുന്ന മാറ്റങ്ങൾ എഴുത്തുകാരനിൽ വേദനയുണ്ടാക്കുന്നു. വിദേശത്തുള്ള സ്വകാര്യശേഖരങ്ങളിലേക്ക് പുരാതന വിഗ്രഹങ്ങൾ എത്തിച്ചേരുന്നുവെന്ന പരാമർശവും ഈ സാംസ്കാരിക നഷ്ടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ആശങ്കയെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇവിടെ എഴുത്തുകാരൻ്റെ വിമർശനം മതവിശ്വാസത്തിനെതിരല്ല; മറിച്ച് മതപൈതൃകത്തിൻ്റെ സംരക്ഷണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉത്കണ്ഠയാണ് അതിൻ്റെ അടിസ്ഥാനം. അതേസമയം, വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ യഥാർഥ ചരിത്രവും അതു മാറ്റിസ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതിൻ്റെ കാരണവും അന്വേഷിച്ച് സ്ഥിരീകരിച്ചിട്ടില്ലെന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള യാത്രികൻ്റെ നിരീക്ഷണത്തെയും അതിൻ്റെ ചരിത്ര ത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ അനുമാനത്തെയും വേർതിരിച്ചുവായിക്കണം.
ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാരിയുടെ പെരുമാറ്റമാണ് രചനയുടെ വിമർശനാത്മക സ്വഭാവം കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ തിണ്ണയിൽ ഇരുന്ന് മറ്റുള്ളവരുമായി സംസാരിക്കുന്ന യുവപൂജാരി സിഗരറ്റ് വലിക്കുന്നതായി യാത്രികൻ കാണുന്നു. അതോടൊപ്പം ബദരീനാഥിലെ പൂജാവിധികളെയും അവിടത്തെ മേൽശാന്തിയെയുംകുറിച്ച് അയാൾ വിമർശനാത്മകമായി സംസാരിക്കുന്നതും യാത്രികൻ്റെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുന്നു. ബദരീനാഥിലെ മൂർത്തിക്ക് തേജസ്സില്ലാതായെന്നും അവിടത്തെ മേൽശാന്തിയുടെ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ അതിന് കാരണമായെന്നും പൂജാരി ആരോപിക്കുന്നു. എന്നാൽ മറ്റൊരു ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാരിയായ അയാളുടെ സ്വന്തം പെരുമാറ്റം യാത്രികനിൽ അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കുന്നു. ഈ സംഭവത്തിലൂടെ മതപരമായ അധികാരവും വ്യക്തിയുടെ പെരുമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം എഴുത്തുകാരൻ തുറന്നുകാണിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവരുടെ ആചാരശുദ്ധിയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരാൾ സ്വന്തം പ്രവൃത്തികളെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുന്നു എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ ഉയരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ സിഗരറ്റ് വലിക്കുന്നത് മാത്രം ഒരാളുടെ ആത്മീയതയെയോ സ്വഭാവത്തെയോ പൂർണമായി നിർണയിക്കണമെന്നില്ല. എന്നാൽ ഈ പ്രത്യേക സന്ദർഭത്തിൽ പൂജാരിയുടെ ആധികാരികഭാവത്തിലുള്ള വിമർശനവും അയാളുടെ പെരുമാറ്റവും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടാണ് യാത്രികനെ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ഭാഗത്തെ കേവലം പുകവലിയെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനമായി ചുരുക്കാനാവില്ല. മതജീവിതത്തിൽ വാക്കും പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലുള്ള ഐക്യം ആവശ്യമാണ് എന്ന ആശയമാണ് ഇതിലൂടെ മുന്നോട്ടുവരുന്നത്.
രചനയിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ സാമൂഹിക വിമർശനം പൂജാരി യാത്രികനോട് ചോദിക്കുന്ന “നിങ്ങൾ ഏതു ജാതിക്കാരനാണ്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലാണ് കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. യാത്രികൻ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ തിണ്ണയിൽ വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ അയാളുടെ ജാതിയെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തെ അസ്വസ്ഥനാക്കുന്നു. ഉത്തരേന്ത്യയിലെ പല സ്ഥലങ്ങളിലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ നേരിടേണ്ടി വന്നിട്ടുണ്ടെന്ന അനുഭവവും അദ്ദേഹം പങ്കുവയ്ക്കുന്നു. യാത്രികൻ്റെ നിരീക്ഷണത്തിൽ, ഉയർന്ന ജാതിക്കാരനാണെങ്കിൽ മാത്രമേ ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ സ്വതന്ത്രമായി ഇരിക്കാനും ഇടപഴകാനും കഴിയൂ എന്ന വിവേചനബോധം നിലനിൽക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ മതപരമായ ഇടങ്ങളിലും സാമൂഹിക ജീവിതത്തിലും ജാതി എങ്ങനെ അധികാരത്തിൻ്റെ മാനദണ്ഡമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന പ്രശ്നം ഉയർന്നുവരുന്നു. യാത്രികൻ മറുപടിയായി താൻ ബദരീനാഥിലേക്കുള്ള ഒരു യാത്രികനാണെന്നും അത്രമാത്രം അറിഞ്ഞാൽ മതിയെന്നും പറയുന്നു. ഈ മറുപടിയിൽ ആത്മാഭിമാനവും പ്രതിഷേധവും ഒരുപോലെ പ്രകടമാകുന്നു. തൻ്റെ ജാതി വെളിപ്പെടുത്തി മറ്റൊരാളുടെ അംഗീകാരം നേടാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറാകുന്നില്ല. പകരം, യാത്രികൻ എന്ന നിലയിലുള്ള തൻ്റെ വ്യക്തിത്വത്തെ മുന്നോട്ടു വയ്ക്കുന്നു. ഈ മറുപടി രചനയുടെ സാമൂഹികമായ നിലപാട് വ്യക്തമാക്കുന്നു: ഒരു മനുഷ്യൻ്റെ മാന്യതയും അവകാശങ്ങളും അയാളുടെ ജാതിയെ ആശ്രയിച്ചാകരുത്. ജാതീയമായ മേൽക്കോയ്മയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിലൂടെ ഈ യാത്രാവിവരണം പ്രകൃതിവർണനയുടെ പരിധി കടന്ന് സാമൂഹികനീതിയുടെ പ്രശ്നങ്ങളിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സംഭവത്തെ ഉത്തരേന്ത്യൻ സമൂഹത്തിൻ്റെ മുഴുവൻ സ്വഭാവത്തെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതായി പൊതുവൽക്കരിക്കാതെ, യാത്രികൻ നേരിട്ട ഒരു പ്രത്യേക അനുഭവമായാണ് വിലയിരുത്തേണ്ടത്.
ഈ രചനയിലെ യാത്രികൻ പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യത്തിൽ ആകൃഷ്ടനാകുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല. ചുറ്റുപാടുകളെ വിമർശനബുദ്ധിയോടെ നിരീക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തി കൂടിയാണ്. നദികളുടെ ഒഴുക്ക്, മലകളുടെ ഉയരം, കൃഷിയിടങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അദ്ദേഹം സൂക്ഷ്മമായി ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. അതോടൊപ്പം ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പരിപാലനം, പൂജാരികളുടെ പെരുമാറ്റം, ജാതിയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സമീപനങ്ങൾ എന്നിവയും പരിശോധിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ പ്രതികരണങ്ങളിൽ ആത്മാഭിമാനവും സ്വതന്ത്രചിന്തയും പ്രകടമാണ്. പൂജാരിയുടെ ചോദ്യത്തോട് മൗനം പാലിച്ചശേഷം വ്യക്തമായ മറുപടി നൽകുന്നത് അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ സ്വഭാവത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ധിക്കാരപരമായ പെരുമാറ്റത്തിന് വഴങ്ങാൻ അദ്ദേഹം തയ്യാറല്ല. ഈ സ്വഭാവസവിശേഷതയാണ് യാത്രികനെ ഒരു സാധാരണ സന്ദർശകനിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനാക്കുന്നത്. അദ്ദേഹം സ്ഥലങ്ങൾ കാണുന്നതോടൊപ്പം അവിടത്തെ ജീവിതത്തെ വിലയിരുത്തുകയും അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ച് സ്വന്തം നിലപാട് രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. യാത്രികൻ്റെ വ്യക്തിപരമായ പ്രതികരണങ്ങൾ രചനയ്ക്ക് ആത്മനിഷ്ഠമായ സ്വഭാവം നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവ വായന ക്കാരനെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ പ്രശ്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.
ലളിതവും വിവരണാത്മകവുമായ ഭാഷയാണ് ഈ യാത്രാവിവരണത്തിൻ്റെ പ്രധാന സവിശേഷത. യാത്രികൻ്റെ അനുഭവങ്ങൾ നേരിട്ടുള്ള ആഖ്യാനത്തിലൂടെയാണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. അതിനാൽ വായനക്കാരന് സംഭവങ്ങളോടും കാഴ്ചകളോടും അടുപ്പം തോന്നുന്നു. രചനയിൽ പ്രധാനമായും മൂന്ന് ആഖ്യാനരീതികൾ കാണാം. ഒന്ന് മലകൾ, നദികൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ, നഗരങ്ങൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചിത്രീകരണം. രണ്ട് യാത്രികൻ നേരിടുന്ന സംഭവങ്ങളും അവയോടുള്ള വ്യക്തിപരമായ പ്രതികരണങ്ങളും. മൂന്ന് ക്ഷേത്ര പൈതൃകത്തിൻ്റെ അവഗണന, പൂജാരിയുടെ പെരുമാറ്റം, ജാതിവിവേചനം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളുടെ പരിശോധന. ഈ മൂന്നു രീതികളും പരസ്പരം പൂരകങ്ങളായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിവിവരണത്തിലൂടെ ആരംഭിക്കുന്ന ആഖ്യാനം സാമൂഹികവിമർശനത്തിലേക്ക് വളരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രചനയ്ക്ക് ഏകതാനത അനുഭവപ്പെടുന്നില്ല. സംഭാഷണങ്ങളുടെ ഉപയോഗവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. പൂജാരിയുടെ ചോദ്യവും യാത്രികൻ്റെ മറുപടിയും കഥാപാത്രങ്ങളുടെ മനോഭാവവും സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങളും നേരിട്ട് വ്യക്തമാക്കുന്നു. വിശദമായ കഥാപാത്രവിശകലനത്തിനുപകരം സംഭാഷണങ്ങളിലൂടെ വ്യക്തിത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന രീതി ആഖ്യാനത്തിന് സ്വാഭാവികത നൽകുന്നു.
‘അളകനന്ദയുടെ കൂടെ’ എന്ന യാത്രാവിവരണത്തെ മൂന്ന് പ്രധാന പ്രമേയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിലയിരുത്താം. ഒന്നാമതായി, പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം. ഗംഗയും അളകനന്ദയും ഹിമാലയൻ മലനിരകളും യാത്രികൻ്റെ അനുഭവലോകത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യം യാത്രയുടെ പ്രധാന ആകർഷണമാണ്. രണ്ടാമതായി, സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിൻ്റെ സംരക്ഷണം. പുരാതനക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ അവസ്ഥയും വിഗ്രഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യാത്രികൻ്റെ ആശങ്കയും പാരമ്പര്യത്തിൻ്റെ മൂല്യം തിരിച്ചറിയേണ്ടതിൻ്റെ ആവശ്യകത മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. മൂന്നാമതായി, സാമൂഹികസമത്വം. പൂജാരിയുടെ ജാതിചോദ്യത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ്റെ മാന്യതയെ ജാതിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അളക്കുന്ന പ്രവണത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ഈ പ്രമേയങ്ങൾ ഒരുമിച്ചുചേരുമ്പോൾ രചനയ്ക്ക് വിശാലമായ അർഥതലം കൈവരുന്നു. ഹിമാലയത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര പ്രകൃതിയെ അറിയാനുള്ള അവസരം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യസമൂഹത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള അവസരം കൂടിയാണെന്ന് എഴുത്തുകാരൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഈ രചനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി നേരിട്ടുള്ള അനുഭവങ്ങളെയും സാമൂഹികനിരീക്ഷണങ്ങളെയും ഒരേ ആഖ്യാനത്തിൽ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ്. പ്രകൃതിവിവരണങ്ങൾ വായനക്കാരനെ ആകർഷിക്കുമ്പോൾ ക്ഷേത്രജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനങ്ങൾ ചിന്തിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ യാത്രികൻ്റെ വ്യക്തിപരമായ വിലയിരുത്തലുകൾക്ക് ശക്തമായ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിലെ വിഗ്രഹത്തിൻ്റെ സൗന്ദര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അഭിപ്രായം പ്രധാനമായും അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കലാബോധത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിൻ്റെ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ ആ വിലയിരുത്തലിനെ വസ്തുനിഷ്ഠമായ ചരിത്രനിഗമനമായി കാണാനാവില്ല. അതുപോലെ പൂജാരിയുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽനിന്നും ജാതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തിൽനിന്നും ഉയരുന്ന സാമൂഹികവിമർശനം പ്രസക്തമാണെങ്കിലും, ആ അനുഭവങ്ങളെ വിശാലമായ സാമൂഹിക യാഥാർഥ്യത്തിൻ്റെ ഏക പ്രതിനിധാനമായി കാണുന്നതിൽ ജാഗ്രത ആവശ്യമാണ്. എന്നിരുന്നാലും ഇത്തരം പരിമിതികൾ രചനയുടെ അടിസ്ഥാനപരമായ സാഹിത്യ പ്രസക്തിയെ ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. യാത്രികൻ്റെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെ പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യനെയും വിമർശനാത്മകമായി സമീപിക്കാൻ വായനക്കാരനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് ഈ രചനയുടെ മൂല്യം.
‘അളകനന്ദയുടെ കൂടെ’ എന്ന യാത്രാവിവരണഭാഗം ഹിമാലയത്തിൻ്റെ പ്രകൃതി സൗന്ദര്യത്തെയും തീർഥാടനപാരമ്പര്യത്തെയും സാമൂഹികജീവിതത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളെയും ഒരുപോലെ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ശ്രദ്ധേയമായ രചനയാണ്. ഋഷികേശിൽനിന്നുള്ള യാത്ര, ദേവപ്രയാഗിലെ നദീസംഗമം, ശ്രീനഗറിൻ്റെ ഭൂപ്രകൃതി, പുരാതനക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ അവസ്ഥ, പൂജാരിയുടെ പെരുമാറ്റം, ജാതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം എന്നിവ ആഖ്യാനത്തിൻ്റെ വിവിധ തലങ്ങളായി മാറുന്നു. പ്രകൃതിയെ ആസ്വദിക്കുന്ന യാത്രികൻ മനുഷ്യൻ്റെ പെരുമാറ്റത്തെയും സാമൂഹികവ്യവസ്ഥകളെയും വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പൈതൃകം സംരക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടതിൻ്റെ ആവശ്യകതയും മതജീവിതത്തിൽ വാക്കും പ്രവൃത്തിയും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തവും ജാതീയമായ വിവേചനങ്ങളെ എതിർക്കേണ്ടതിൻ്റെ പ്രാധാന്യവും ഈ രചന വായനക്കാരനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, അളകനന്ദയുടെ തീരത്തുകൂടിയുള്ള ഭൗതികയാത്ര ഒരു സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ അന്വേഷണമായി വികസിക്കുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ മഹത്തായ സൗന്ദര്യത്തിനൊപ്പം മനുഷ്യസമൂഹത്തിൻ്റെ അപാകതകളെയും തുറന്നുകാണിക്കുന്നു എന്നതാണ് ‘അളകനന്ദയുടെ കൂടെ’ എന്ന യാത്രാവിവരണത്തിൻ്റെ മൗലികമായ സാഹിത്യപ്രസക്തി. യാത്രികൻ കാണുന്ന കാഴ്ചകൾ വായനക്കാരനെ പ്രകൃതിയിലേക്ക് അടുപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, മനുഷ്യനെക്കുറിച്ചും അവൻ്റെ വിശ്വാസങ്ങളെക്കുറിച്ചും സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പിയാർകെ ചേനം
