നേപ്പാളിലെ മുക്തിനാഥ്

നേപ്പാളിലെ പ്രശസ്തമായ ഒരു പുണ്യസ്ഥലമാണ് മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രം. ഹിന്ദുക്കൾക്കും ബുദ്ധമതക്കാർക്കും ഒരുപോലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം, ഹിമാലയത്തിലെ മനോഹരമായ മസ്താങ് ജില്ലയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 3,710 മീറ്റർ അതായത് 12172 അടി ഉയരത്തിലായാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നത്. ‘മുക്തി’ എന്നാൽ മോക്ഷം എന്നും ‘നാഥ്’ എന്നാൽ ഭഗവാൻ എന്നുമാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, മോക്ഷം നൽകുന്ന ഭഗവാൻ എന്ന നിലയിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം അറിയപ്പെടുന്നത്.

ഹിന്ദുമതത്തിൽ, മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രം വൈഷ്ണവ പാരമ്പര്യത്തിൽപ്പെട്ട ഒരു പുരാതന ക്ഷേത്രമാണ്. ‘മുക്തി ക്ഷേത്രം’ എന്നും ഇത് അറിയപ്പെടുന്നു, ഇത് മോക്ഷത്തിലേക്കുള്ള വഴി എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണു ഭഗവാനാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠ. സ്കന്ദപുരാണം, വരാഹപുരാണം, രാമായണം തുടങ്ങിയ പുരാണങ്ങളിൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. സതി ദേവിയുടെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ ചിതറിവീണ 51 ശക്തിപീഠങ്ങളിൽ ഒന്നായും മുക്തിനാഥിനെ കണക്കാക്കുന്നു. സതിയുടെ മുഖം ഇവിടെയാണ് പതിച്ചത് എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ബുദ്ധമതവിശ്വാസികൾ മുക്തിനാഥിനെ ‘ചുമ്മിംഗ് ഗ്യാത്സ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ടിബറ്റൻ ഭാഷയിൽ ഇതിന് ‘നൂറ് ജലം’ എന്നാണർത്ഥം. ടിബറ്റൻ ബുദ്ധമതത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട തന്ത്രിക സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ബുദ്ധമതത്തിലെ ദയാനിധിയായ അവലോകിതേശ്വരൻ്റെ പ്രതിരൂപമായാണ് ഇവിടുത്തെ വിഷ്ണുവിനെ ബുദ്ധമത വിശ്വാസികൾ കാണുന്നത്. ഗുരു പത്മസംഭവൻ  ഇവിടെ ധ്യാനിച്ചിരുന്നതായും പറയപ്പെടുന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ പിന്നിൽ മൂന്നുവശങ്ങളിലായി 108 ഗോമുഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ജലം ഒഴുകുന്ന ജലധാരയുണ്ട്. ഈ ജലം ഗണ്ഡകി നദിയിൽ നിന്നാണ് വരുന്നത്. ഓരോ ഗോമുഖത്തിലൂടെയും ഒഴുകുന്ന വെള്ളം ഓരോ ദിവ്യദേശത്തിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യജലമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. ഭക്തർ ഈ 108 ധാരകളിലൂടെയും കുളിക്കുന്നത് മോക്ഷം നൽകുമെന്നാണ് വിശ്വാസം.

മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്തായി, ഭൂമിക്കടിയിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിവാതകത്താൽ കത്തുന്ന ഒരു അഗ്നിജ്വാല കാണാം. ഈ ജ്വാല, വെള്ളത്തിലും കല്ലിലും കത്തുന്നത് കാണാൻ സാധിക്കും. ഇത് ഒരു അത്ഭുതമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.

മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഗണ്ഡകി നദിയുടെ തീരത്താണ് സാലിഗ്രാം ശിലകൾ കാണപ്പെടുന്നത്. ഇത് മഹാവിഷ്ണുവിൻ്റെ തനത് രൂപമായിട്ടാണ് ഹൈന്ദവർ വിശ്വസിക്കുന്നത്.

ഹിന്ദുപുരാണങ്ങൾ പ്രകാരം മഹാവിഷ്ണുവിൻ്റെ പ്രതീകമായി കരുതപ്പെടുന്ന സാലഗ്രാമത്തിൻ്റെ (Salagrama) ഉത്ഭവത്തിന് പിന്നിൽ മനോഹരവും എന്നാൽ അല്പം സങ്കടകരവുമായ ഒരു കഥയുണ്ട്. പ്രധാനമായും ശിവപുരാണത്തിലും ദേവീഭാഗവതത്തിലുമാണ് ഇതിനെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നത്. ഈ കഥയിലെ പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങൾ വിഷ്ണുഭക്തയായ തുളസിയും (വൃന്ദ) അവളുടെ ഭർത്താവായ ജലന്ധരനുമാണ്.

അസുരരാജാവായ ജലന്ധരൻ ലോകം മുഴുവൻ കീഴടക്കി. തൻ്റെ പത്നിയായ തുളസിയുടെ പാതിവ്രത്യശക്തിയായിരുന്നു ജലന്ധരൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ കരുത്ത്. അവൾ പതിവ്രതയായിരിക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ജലന്ധരനെ വധിക്കാൻ ആർക്കും സാധിക്കില്ല എന്നതായിരുന്നു അവസ്ഥ.

ജലന്ധരൻ്റെ അക്രമങ്ങൾ സഹിക്കവയ്യാതെ ദേവന്മാർ മഹാവിഷ്ണുവിനോട് സഹായം അഭ്യർത്ഥിച്ചു. ജലന്ധരനെ വധിക്കാനായി വിഷ്ണുവിന് തുളസിയുടെ പാതിവ്രത്യം ലംഘിക്കേണ്ടി വന്നു. ജലന്ധരൻ്റെ വേഷത്തിൽ വിഷ്ണു തുളസിയുടെ അടുത്തെത്തി.

സത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ തുളസി മനംനൊന്ത് മഹാവിഷ്ണുവിനെ ശപിച്ചു. “ഹൃദയമില്ലാത്ത കല്ലായി പോകട്ടെ” എന്നായിരുന്നു അവളുടെ ശാപം. ഭക്തയുടെ ശാപം വിഷ്ണു സ്വീകരിച്ചു.

അങ്ങനെ മഹാവിഷ്ണു ഗണ്ഡകി നദിയിലെ കറുത്ത ശിലകളായി (സാലഗ്രാമം) മാറി. എന്നാൽ വിഷ്ണുവിനോടുള്ള ഭക്തി കാരണവും ലോകനന്മയ്ക്കായും തുളസി സ്വയം അഗ്നിയിൽ ആത്മഹൂതി ചെയ്തു. അവളുടെ ചിതയിൽ നിന്നും തുളസി ചെടി മുളച്ചു വന്നു.

നേപ്പാളിലെ ഗണ്ഡകി നദിയിൽ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ സാലഗ്രാമങ്ങൾ കണ്ടുവരുന്നത്. ഈ ശിലകളിൽ പ്രകൃതിദത്തമായി കാണപ്പെടുന്ന സുദർശന ചക്രത്തിൻ്റെ അടയാളങ്ങൾ വിഷ്ണുവിൻ്റെ സാന്നിധ്യമായി കണക്കാക്കുന്നു. തുളസിയിലയില്ലാതെ സാലഗ്രാമ പൂജ പൂർത്തിയാകില്ല എന്നാണ് വിശ്വാസം. കല്ലായി മാറിയ വിഷ്ണുവിന് തുളസി എന്നും പ്രിയപ്പെട്ടവളായി മാറി.

നേപ്പാളിലെ മുക്തിനാഥ് താഴ്വരയിൽ, തോരാംഗ് ലാ ചുരത്തിന് സമീപത്തുള്ള ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമമാണ് കഗബേനി. ഈ ഗ്രാമത്തിന് അടുത്താണ് പുണ്യനദികളായ കാളി ഗണ്ഡകിയും മുക്തിനാഥ് നദിയും സംഗമിക്കുന്നത്. ഇവിടെയാണ് ജ്വാലാമായി ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ജ്വാലാമായി ക്ഷേത്രം, മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഭാഗമായിത്തന്നെയാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. ഇത് മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിൽനിന്ന് ഏകദേശം 5 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ്. മുക്തിനാഥിൻ്റെ ഭാഗമായ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ചില പ്രത്യേകതകളുണ്ട്. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ അഗ്നി ജ്വാലയാണ്. ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ഗുഹയുണ്ട്. അതിനുള്ളിലെ കല്ലുകൾക്കിടയിൽ നിന്ന് പ്രകൃതിദത്തമായി ഒരു ജ്വാല നിരന്തരം പ്രകാശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് പ്രകൃതിവാതകത്തിൻ്റെ സാന്നിധ്യം മൂലമാണെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർ പറയുന്നു.

ജ്വാലയുടെ തൊട്ടടുത്തായി ഭൂമിക്കടിയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ഒരു ഉറവയിൽനിന്ന് ശുദ്ധജലം ഒഴുകുന്നു. ഒരേ സ്ഥലത്ത് വെള്ളവും തീയും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുന്നത് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഒരു അത്ഭുതമായാണ് ഭക്തർ കാണുന്നത്. ഇത് ഒരു അപൂർവ്വ പ്രതിഭാസമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രം ജ്വാലാ ദേവി അല്ലെങ്കിൽ ജ്വാലാ മാതാ എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ജ്വാലയെയും ജലത്തെയും ആരാധിക്കുന്നു. ഇത് ബുദ്ധമതക്കാർക്കും ഹിന്ദുക്കൾക്കും ഒരുപോലെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്.

ഹൈന്ദവ വിശ്വാസമനുസരിച്ച്, ഇവിടെയാണ് സതീദേവിയുടെ നെറ്റിത്തടം പതിച്ചതെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. അതിനാൽ, ഇത് ഒരു ശക്തിപീഠം കൂടിയാണ്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽനിന്നും നേപ്പാളിൽനിന്നും നിരവധി തീർത്ഥാടകർ മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രദർശനത്തിനായി എത്തുമ്പോൾ ജ്വാലാമായി ക്ഷേത്രംകൂടി സന്ദർശിക്കാറുണ്ട്. മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ആരാധനകൾക്ക് മുമ്പ് ജ്വാലാമായി ക്ഷേത്രത്തിലെ ജ്വാലാദേവിയെ ആരാധിക്കുന്നത് പുണ്യകരമായി ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

ഹിന്ദുമതവിശ്വാസികൾക്ക് ഈ ക്ഷേത്രം ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരസ്ഥാനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണുവിന്റെ ‘മുക്തിനാരായണ’ രൂപമാണ് ഇവിടെ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്. പുരാണവിശ്വാസമനുസരിച്ച്, ഇവിടെ ദർശനം നടത്തുകയും സ്നാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രപരിസരത്തുള്ള 108 ധാരകളിൽ (മുക്തിധാര) കൂടി ഒഴുകുന്ന തണുത്ത ജലം ശരീരത്തിലും ആത്മാവിലും ശുദ്ധി വരുത്തുന്നതായാണ് വിശ്വാസം.

മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകതയാണ് സ്വയം തെളിയുന്ന അഗ്നി (ജ്വാലാമൈ). ഭൂമിക്കടിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പ്രകൃതിവാതകം വെള്ളത്തിനിടയിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അത്ഭുത ദൃശ്യം വിശ്വാസികൾക്ക് ദൈവികാനുഭവമാണ്. ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം എന്നീ പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സംഗമസ്ഥലമായതിനാൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ആത്മീയമായ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. കഠിനമായ കാലാവസ്ഥയും ദുഷ്‌കരമായ യാത്രാമാർഗങ്ങളും ഉള്ളതായിരുന്നാലും, ആത്മശാന്തിയും മോക്ഷാനുഭവവും തേടി ലോകത്തിൻ്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള തീർത്ഥാടകർ മുക്തിനാഥിലെത്തുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സൗന്ദര്യവും ആത്മീയതയും ഒന്നിച്ചുചേരുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം മനുഷ്യനെ അഹങ്കാരങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് ആത്മവിശുദ്ധിയിലേക്കു നയിക്കുന്ന ഒരു മഹത്തായ തീർത്ഥകേന്ദ്രമാണ്.

അങ്ങനെ, വിശ്വാസത്തിൻ്റെയും സഹിഷ്ണുതയുടെയും ആത്മീയ ഐക്യത്തിൻ്റെയും പ്രതീകമായി മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രം ലോകത്തിന് മുന്നിൽ ഉയർന്നു നിൽക്കുന്നു. ഹിമാലയത്തിൻ്റെ മടിത്തട്ടിൽ, ദൈവസാന്നിധ്യം മനുഷ്യൻ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നതെന്ന വിശ്വാസം നിറഞ്ഞ പരിശുദ്ധ സ്ഥാനമാണ് മുക്തിനാഥ് ക്ഷേത്രം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഐതിഹ്യം ഹിന്ദു–ബുദ്ധ പാരമ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേർന്ന് രൂപപ്പെട്ട ആത്മീയ കഥകളാൽ സമൃദ്ധമാണ്.

മറ്റൊരു ഹിന്ദു ഐതിഹ്യമിതാണ് ഒരിക്കൽ ശ്രീമഹാവിഷ്ണു ബ്രാഹ്മണരുടെ ഒരു ശാപത്തിന് വിധേയനായി. അതിൻ്റെ ഫലമായി വിഷ്ണു തൻ്റെ ദൈവികപ്രഭ നഷ്ടപ്പെടുത്തി ഭൂമിയിലെ മുക്തിനാഥ് പ്രദേശത്ത് വസിക്കേണ്ടിവന്നു. ദീർഘകാലം ഇവിടെ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചതിനുശേഷം വിഷ്ണുവിന് ശാപമുക്തി ലഭിക്കുകയും തൻ്റെ ദൈവികരൂപം വീണ്ടെടുക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സംഭവത്തിൻ്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ആ സ്ഥലം “മുക്തിനാഥ്” എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു.

മുക്തിനാഥ് ഐതിഹ്യത്തിലെ ഏറ്റവും അത്ഭുതകരമായ ഘടകമാണ് പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ ദൈവിക സംഗമം.

ജലം – 108 ധാരകളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന പുണ്യജലം

അഗ്നി – വെള്ളത്തിനടിയിൽ തന്നെ ജ്വലിക്കുന്ന ശാശ്വത അഗ്നി

ഭൂമി – വിശുദ്ധ പാറകളും മലകളും

വായു – ഹിമാലയത്തിൻ്റെ ശുദ്ധമായ കാറ്റ്

ആകാശം – അനന്തമായ ആകാശവിസ്താരം

ഈ പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ ഒന്നിക്കുന്ന അപൂർവ്വസ്ഥലമായതിനാൽ ഇവിടെ ദർശനം ചെയ്താൽ ആത്മമോക്ഷം ലഭിക്കുമെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ബുദ്ധമതവിശ്വാസം അനുസരിച്ച്, ഗുരു പത്മസംബവൻ (ഗുരു റിൻപോച്ചെ) മുക്തിനാഥിൽ ധ്യാനം നടത്തി ആത്മസാക്ഷാത്കാരം നേടിയെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. ബുദ്ധമതത്തിൽ ഈ സ്ഥലത്തെ ചുമിഗ് ഗ്യാത്സ (നൂറ് ജലധാരകൾ) എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇതുവഴി, മുക്തിനാഥ് ഹിന്ദു–ബുദ്ധ ഐക്യത്തിൻ്റെ പ്രതീകമായി മാറുന്നു.

വെള്ളത്തിനിടയിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന അഗ്നിജ്വാല ദൈവിക സാന്നിധ്യത്തിന്റെ അടയാളമാണെന്നതാണ് പ്രധാന ഐതിഹ്യം. പ്രകൃതിദത്തമായ ഈ പ്രതിഭാസത്തെ വിശ്വാസികൾ ദൈവിക അത്ഭുതമായി കാണുന്നു. ജലവും അഗ്നിയും തമ്മിലുള്ള ഈ വിരുദ്ധസംഗമം മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ ദുഃഖ–സുഖ, പാപ–പുണ്യ സംഘർഷങ്ങളുടെ പ്രതീകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.

എല്ലാ ഐതിഹ്യങ്ങളും ഒറ്റ സന്ദേശത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു — മുക്തിനാഥ് മോക്ഷത്തിൻ്റെദ്വാരമാണ്. ഇവിടെ ദർശനം നടത്തുകയും ധ്യാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ ജന്മബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് ആത്മാവിന് മോചനം ലഭിക്കുമെന്നാണ് വിശ്വാസം.